Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik və siyasi balans son onilliklərin ən sürətlə dəyişən mərhələlərindən birini yaşayır. 2010-cu illərdən sonra xüsusilə Suriya müharibəsi, İŞİD-in yüksəlişi və regional güclərin birbaşa hərbi müdaxilələri nəticəsində bölgədə klassik dövlət mərkəzli təhlükəsizlik modeli ciddi şəkildə zəifləyib. Nəticədə proseslər artıq təkcə lokal münaqişələr çərçivəsində deyil, ABŞ, Türkiyə, Rusiya və İran kimi qlobal və regional aktorların qarşılıqlı təsiri fonunda formalaşır.

Bu kontekstdə Türkiyənin PKK ilə mübarizə strategiyası, Suriyanın şimalında yaranmış silahlı və yarı-siyasi idarəetmə modelləri, eləcə də ABŞ-ın bölgədəki hərbi mövcudluğu yeni geosiyasi reallıqların əsas determinantları kimi çıxış edir.

Analitiklərin fikrincə, Ankara-Vaşinqton və yerli silahlı aktorlar üçbucağı bu gün Yaxın Şərqin ən həssas təhlükəsizlik balansını formalaşdırır. Məlum olduğu kimi, PKK 1978-ci ildə Abdullah Öcalan tərəfindən yaradılıb və 1984-cü ildən etibarən Türkiyəyə qarşı silahlı fəaliyyətə başlayıb. Təşkilat Türkiyə, ABŞ, Avropa İttifaqı və NATO tərəfindən terror təşkilatı kimi tanınır.

1980–1990-cı illərdə PKK-nın fəaliyyəti Türkiyə sərhədlərini aşaraq İraqın şimalına, Qəndil dağlıq zonasına və Suriya sərhəd xəttinə yayılıb. Xüsusilə 1990-cı illərdə İraqın şimalında yaranan təhlükəsizlik boşluğu təşkilatın logistika və təlim imkanlarını genişləndirib.

1999-cu ildə Abdullah Öcalanın həbsindən sonra PKK-nın rəhbərlik strukturu dəyişsə də, silahlı qanad müxtəlif adlar və strukturlar altında fəaliyyətini davam etdirib. Bu dövrdə təşkilatın taktiki modeli klassik partizan müharibəsindən daha çox qeyri-mərkəzləşmiş hüceyrə sisteminə doğru transformasiya olunub.

2011-ci ildən sonra Suriya vətəndaş müharibəsi ölkənin dövlət institutlarını zəiflədərək yeni güc mərkəzlərinin yaranmasına şərait yaradıb. Şimal və şimal-şərq bölgələrdə de-fakto idarəetmə strukturları formalaşıb.

Bu çərçivədə SDF ABŞ-ın İŞİD-lə mübarizə strategiyası çərçivəsində əsas quru tərəfdaşlarından birinə çevrilib. ABŞ bu struktura həm hərbi təlim, həm də logistik dəstək verib.

Ankara isə SDF-ni PKK ilə ideoloji, kadr və struktur bağlılıqlar səbəbindən eyni təhlükəsizlik zəncirinin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirir. Türkiyə üçün əsas narahatlıq Suriya şimalında PKK-nın "strateji dərinlik” qazanması və sərhəd boyunca uzunmüddətli təhlükəsizlik zonası formalaşdırmasıdır.

Türkiyə son illərdə "sərhəddən kənarda təhlükəsizlik zonası” konsepsiyası çərçivəsində İraq və Suriya ərazisində bir sıra hərbi əməliyyatlar həyata keçirib. Bunlara "Fərat Qalxanı”, "Zeytun Budağı”, "Sülh Çeşməsi” və "Pəncə” əməliyyatları daxildir.

Ankara bu əməliyyatları PKK və onunla əlaqəli strukturların sərhədyanı bölgələrdə möhkəmlənməsinin qarşısını almaq məqsədi ilə izah edir. Rəsmi mövqeyə görə, məqsəd "təhlükəsizlik boşluğunu aradan qaldırmaq” və "preventiv müdafiə xətti” yaratmaqdır.

Bəzi beynəlxalq münasibətlər ekspertləri hesab edir ki, bölgədə silahlı strukturların parçalanmış xarakteri uzunmüddətli sabit inteqrasiyanı çətinləşdirir.

Son dövrlərdə PKK-nın Suriya qolunun lideri Mazlum Abdi ilə Abdullah Öcalan arasında guya görüş keçirilməsi ilə bağlı iddialar mediada yer alsa da, bu məlumatlar rəsmi mənbələr tərəfindən təsdiqlənməyib. Analitiklər bu tip xəbərləri regionda gedən "informasiya müharibəsinin tərkib hissəsi” kimi qiymətləndirirlər.

Ekspertlərin fikrincə, Yaxın Şərqdə qeyri-rəsmi informasiya axınları tez- tez siyasi təsir aləti kimi istifadə olunur və bu səbəbdən faktoloji təsdiq olmadan strateji nəticə çıxarmaq metodoloji səhv sayılır.

Analitiklərin qiymətləndirməsinə görə, PKK-nın silahsızlaşdırılması və ya Suriya daxilində siyasi transformasiya prosesinə inteqrasiyası Türkiyə-ABŞ münasibətlərində mühüm dönüş nöqtəsi yarada bilər.

ABŞ-ın İŞİD-lə mübarizə çərçivəsində Suriya şimalında yerli tərəfdaşlarla əməkdaşlığı Ankara ilə Vaşinqton arasında uzunmüddətli strateji fikir ayrılıqlarının əsas mənbələrindən biri olaraq qalır. Bu fərqlər xüsusilə NATO daxilində koordinasiya məsələlərinə də təsir göstərir.

Bu səbəbdən bölgədə baş verəcək istənilən struktur dəyişiklik yalnız Suriya daxilində deyil, eyni zamanda NATO çərçivəsində də yeni diplomatik balansın formalaşmasına gətirib çıxara bilər.

Ümumilikdə, PKK ətrafında formalaşan təhlükəsizlik və siyasi dinamika Yaxın Şərqdə çoxqatlı geosiyasi sistemin əsas komponentlərindən biri olaraq qalır. Bu sistemdə yerli silahlı aktorlar, regional dövlətlər və qlobal güc mərkəzləri arasında qarşılıqlı asılılıq mövcuddur.

Analitiklərin fikrincə, yaxın dövrdə bu xətt üzrə baş verəcək istənilən dəyişikliklər regionda təkcə hərbi balansı deyil, həm də diplomatik və institusional arxitekturanı yenidən formalaşdıra bilər.

Siyasət şöbəsi