ABŞ və İran arasında nüvə proqramı ətrafında gərginlik yenidən artıb. Ağ Evdən verilən son açıqlamalar Vaşinqtonun Tehrana qarşı daha sərt tələblər irəli sürdüyünü və diplomatik təzyiq xəttini gücləndirdiyini göstərir.

ABŞ prezidenti Donald Tramp bildirib ki, İranın nüvə silahı əldə etmək niyyətində olmadığını təsdiqləyən yazılı öhdəlik verməsi vacib şərtdir. Onun sözlərinə görə, İran bu mövqeni rəsmi şəkildə sənədləşdirməlidir və "onların düşündüyü son şey nüvə silahı olmalıdır".

Tramp eyni zamanda ABŞ-ın İranla bağlı hərbi ssenariləri istisna etmədiyini, lakin diplomatik razılaşma üçün hələ də imkanların qaldığını qeyd edib. O bildirib ki, Qətər, BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanı və digər ölkələr Tehranla danışıqlarda vasitəçilik edir.

Siyasi müşahidəçilərin fikrincə, ABŞ-ın "yazılı öhdəlik" tələbi Tehrana qarşı təzyiqin yeni mərhələsidir və diplomatik masada şərtlərin sərtləşdirildiyini göstərir. Analitiklər bunu "danışıqlara məcburetmə strategiyası” kimi qiymətləndirirlər.

Ekspertlər həmçinin qeyd edirlər ki, ABŞ Dövlət Departamentinin 2024-cü il hesabatlarında İranın uran zənginləşdirmə səviyyəsinin 60%-ə qədər yüksəldiyi və bunun nüvə silahı istehsalı üçün texniki risk yaratdığı vurğulanıb. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (IAEA) son açıqlamalarında da İranın nəzarət mexanizmləri ilə bağlı narahatlıqların qaldığı qeyd olunur.

Digər tərəfdən, ABŞ kəşfiyyatının 2025-ci il qiymətləndirmələrinə görə, İranın hələ nüvə silahı hazırladığına dair birbaşa sübut olmasa da, texniki imkanlarının artmaqda olduğu bildirilir.

Siyasi analitiklər hesab edirlər ki, regionda vasitəçilik cəhdləri də intensivləşib. Qətər, BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanı mümkün eskalasiyanın qarşısını almaq üçün diplomatik kanalları aktiv saxlayır. Bu ölkələr həm Vaşinqton, həm də Tehranla paralel təmaslar aparır.

Müşahidəçilərin fikrincə, bu vasitəçilik cəhdləri qısa müddətdə gərginliyi yumşalda bilər, lakin struktur problemləri həll etmir.

Analitiklərin qənaətinə görə, hazırkı mərhələdə ABŞ-İran xətti üç paralel risk üzərində formalaşır - nüvə proqramı üzrə nəzarət mübahisələri, Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik balansının pozulması riski və enerji marşrutları və Hörmüz boğazı ətrafında mümkün gərginlik.

Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) qiymətləndirmələrinə görə, Hörmüz boğazı dünya neft ticarətinin təxminən 20%-nin keçdiyi strateji bölgədir və burada hər hansı gərginlik qlobal bazarlara birbaşa təsir göstərə bilər.

Beləliklə, ABŞ–İran münasibətləri yeni mərhələyə daxil olur. Bir tərəfdən diplomatik kanallar açıq saxlanılır, digər tərəfdən isə siyasi və hərbi təzyiq ritorikası güclənir.

Siyasi müşahidəçilərin ümumi qənaəti budur ki, yaxın dövrdə əsas risk müharibə ssenarisi deyil, gərginliyin idarəolunan həddə saxlanıb-saxlanılmayacağıdır.

Siyasət şöbəsi