Tramp İrana quru əməliyyatını istisna etmir – Hərbi eskalasiya və neft bazarına risklər (BİZİM ŞƏRH)

Lakin Prezident Donald Trampın açıqlaması praktiki olaraq bu variantın yalnız "mümkün ssenari” kimi saxlanıldığını göstərir. Belə bəyanatlar adətən rəqib tərəfə xəbərdarlıq effekti verir və siyasətçilərə çevikliyi qorumağa imkan yaradır, amma bu o demək deyil ki, artıq rəsmi əməliyyat planı mövcuddur.

Ekspertlər bildirirlər ki, əgər ABŞ quru qoşunlarını yeridərsə, risklərin nədən ibarət olacağını diqqətlə nəzərdən keçirmək lazımdır. Onların fikrincə, belə əməliyyat strateji baxımdan ciddi və genişmiqyaslı nəticələrə səbəb ola bilər.

Proqnozlara görə, ABŞ və İsrail İrana qarşı quru əməliyyatına başlayarsa, Tehran rejiminin müqaviməti arta bilər – İranın güclü ordusu və ehtiyat qüvvələri sərhədlərdə döyüş qabiliyyətini artırmaq potensialına malikdir. Bundan əlavə, İran rəhbərliyi və qeyri-dövlət silahlı qruplar (məsələn, Hizbullah) regionda müqaviməti gücləndirə bilərlər.

Ekspertlər hesab edirlər ki, İrana qarşı hərbi əməliyyatların genişlənməsi riski yüksəkdir. İranın cavab zərbələri artıq Yaxın Şərqin müxtəlif ölkələrində, o cümlədən BƏƏ, Qətər və Səudiyyə Ərəbistanında pilotsuz uçuş aparatları və raketlər vasitəsilə müşahidə olunur. Bu, regional müharibənin daha da genişlənməsi ehtimalını artırır.

 

Qərb mətbuatının yazdığına görə, ABŞ və müttəfiqlərinin əsas məqsədi İranın nüvə və raket infrastrukturunu məhdudlaşdırmaq və regiondakı təhlükəni azaltmaqdır. Hazırda ABŞ planları əsasən hava və dəniz əməliyyatlarına fokuslanır; genişmiqyaslı yerüstü hücum planlaşdırılmayıb. Quru qoşunlarının istifadəsi rəsmi plan daxilində deyil, Tramp yalnız "ehtiyac olarsa” bunu istisna etmədiyini bildirib. Belə bir addımın atılması üçün böyük siyasi və strateji səbəblər tələb olunur və nəticələri yalnız İranla məhdudlaşmayıb, regional və qlobal miqyasda müharibə riskini artıra bilər.

Hazırda aparılan əməliyyatlar əsasən hava strategiyası və uzaqdan zərbələr üzərində qurulub; yerüstü əməliyyatlar üçün konkret plan yoxdur.

İqtisadçılar hesab edirlər ki, İrana qarşı quru əməliyyat neftin qiymətinə birbaşa təsir edə bilər. İran dünyanın ən böyük neft ixracatçılarından biridir. Hərbi əməliyyatlar Təbriz və ya Hörmüz boğazı yaxınlığında gərginlik yaratsa, regiondan dünya bazarına çıxan neft təchizatı risk altına düşə bilər. Hörmüz boğazı dünyanın ən strateji neft tranzit məntəqələrindən biridir; buradakı hər hansı qapanma və ya təhlükə neft qiymətlərini dərhal qaldıra bilər.

 

Analitiklər hesab edir ki, belə bir əməliyyat başlayarsa, Brent və WTI neftinin qiyməti dərhal yüksələ bilər.

Xatırladaq ki, İran və Yaxın Şərqdə hər hansı hərbi eskalasiya neft qiymətlərini 5–15% və bəzən daha çox artırıb. Quru əməliyyat ehtimalı və risk faktorları investorları və ticarət platformalarını hərəkətə gətirir; spekulyativ alqı-satqılar qiyməti daha da artırır.

Əgər əməliyyat uzun sürərsə, regiondan ixrac olunan neftin həcmi azala bilər, bazarda qıtlıq yarana və qiymətlər uzun müddət yüksək qala bilər.

Digər tərəfdən, ABŞ və müttəfiqləri ehtiyat neft anbarlarından əlavə təchizat təmin edə bilərlər, amma bu, qısa müddətli təsiri tam kompensasiya etməyə yetərli deyil. Nəticədə qiymətlər kəskin yüksələ bilər, investorlar və treyderlər riskə görə bazarlarda aktivləşə bilərlər. Orta və uzun müddətdə region gərginliyi davam edərsə, neft qiymətləri yüksək sabitlik göstərə bilər; bu isə qlobal iqtisadiyyata birbaşa təsir edən amillərdəndir.

 

Təhlilçilər hesab edirlər ki, ABŞ İrana qarşı quru əməliyyatlarına başlasa, Azərbaycan neftinin qiyməti daha da yüksələ bilər. Azərbaycanın iqtisadiyyatında neft amilinin yüksək olduğunu nəzərə alsaq, enerji daşıyıcılarının qiymətinin artmasının birbaşa bizə də təsir etdiyini ehtimal edə bilərik. Neftin qiymətinin kəskin artması o anlama gəlir ki, Azərbaycan ixrac gəlirləri arta bilər. Orta və uzun müddətdə əməliyyat və regional gərginlik davam edərsə, Azərbaycan neftinin qiyməti yüksək sabitlik göstərə bilər. Beləliklə, neft qiyməti artdıqca Azərbaycanın ixrac gəlirləri də yüksələ bilər. Məsələn: qiymət 151 AZN/barel olanda ixrac gəliri təxminən 3,5 milyard AZN, qiymət 245 AZN/barel olarsa, gəlir 5,6 milyard AZN-ə qədər arta bilər. Qrafik göstərir ki, neft qiymətinin yüksəlməsi ixrac gəlirlərinə birbaşa müsbət təsir edir, amma uzunmüddətli sabitlik regional gərginlik və qiymət dalğalanmalarından asılı olur.

İqtisadçılar hesab edirlər ki, müəyyən risklərin mövcud olmasına baxmayaraq, ixrac gəlirlərinin artması iqtisadi baxımdan müsbət haldır. Dövlət gəlirləri artır – neft və qazdan əldə olunan əlavə gəlirlər dövlət büdcəsinə daxil olur, sosial proqramlar, infrastruktur və digər layihələr üçün istifadə oluna bilər. Valyuta ehtiyatları güclənir – neft gəlirlərinin artması milli valyutanın və ehtiyatların möhkəmlənməsinə təsir göstərir. İqtisadi aktivlik – dövlət və şirkətlər əlavə gəlir əldə etdikdə investisiya və layihələr aktivləşə bilər.

Lakin ABŞ–İran gərginliyi və ya digər regional münaqişələr davam edərsə, Azərbaycan neftinin ixracı və tranziti təhlükə altında ola bilər. Bu, gəlirlərin artımını qeyri-sabit edir və iqtisadi planlaşdırmanı çətinləşdirə bilər. Odur ki, ixrac gəlirlərinin artımı müsbət olsa da, iqtisadiyyat diversifikasiya və ehtiyat strategiyaları ilə qorunmalıdır və dövlət başçısının son açıqlamaları rəsmi Bakının bu istiqamətdə addımlar atdığından xəbər verir.

Qeyd edək ki, ABŞ Prezidenti Donald Tramp İrana quru qoşunlarının yeridilməsi ehtimalını istisna etmədiyini bəyan edib.

Tramp bunu The New York Post-a açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, "Epic Fury” ("Epik Qəzəb”) əməliyyatı qrafikdən irəlidədir və Tehranın onlarla yüksək rütbəli məmurunu məhv edib. "Quru qoşunları ilə bağlı heç bir şübhəm yoxdur. Hər prezident deyir: ‘Yerdə qoşun olmayacaq.’ Mən belə demirəm”, – o bildirib. Daha əvvəl Tramp müharibənin təxminən dörd həftə davam edə biləcəyini söyləyib, lakin müsahibədə müddətin qısala biləcəyini də qeyd edib.