Ekoloji hüquq sahəsində dünya praktikasında misli görünməmiş addım atılıb: Peruda yerli səviyyədə həşəratların hüquqları rəsmi şəkildə tanınıb. Söhbət Meliponini (sancmayan arılar) növündən gedir. Onlar artıq hüququn subyekti statusunu qazanıblar.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "ECO News" yazır.

Məlumata görə, Peruya aid Satipo və Nauta bələdiyyələri bu mühüm tozlandırıcıları yaşamaq, inkişaf etmək və məhkəmədə müdafiə olunmaq hüququna malik hüquqi subyekt kimi tanıyan qərarlar qəbul ediblər. Bu, dünyada ilk dəfədir ki, bir həşərat növü belə hüquqi status əldə edir.

Bu yerli normativ aktlar 2024-cü ildə Peru Respublikası Konqresi tərəfindən qəbul edilən və arılara ölkənin bioloji irsinin bir hissəsi kimi dövlət mühafizəsi verən islahatı tamamlayır.

Tədqiqatçılara görə, təxminən 500 məlum sancmayan arı növünün yarısı Amazon bölgəsində yaşayır və tropik bitkilərin təxminən 80 faizinin tozlanmasında iştirak edir. Buraya kakao, qəhvə, avokado və bir çox yabanı meyvələr daxildir.

Peruda isə alimlər ən azı 175 yerli sancmayan arı növünü qeydə alıblar və bu rəqəmin real müxtəliflikdən aşağı olduğu düşünülür.

Satipo və Nauta qərarları mahiyyət etibarilə arılar üçün kiçik bir "hüquqlar xartiyası” kimi işləyir. Sənədlərdə onların yaşamaq və inkişaf etmək hüququ, sağlam populyasiyaların qorunması, təmiz və toxunulmamış mühitdə yaşamaq, ekoloji sabitlik şəraitində mövcud olmaq, təbii dövrlərin bərpası və çirklənmə, meşə qırılması və ya layihələr nəticəsində təhlükə yarandıqda hüquqi müdafiə almaq hüquqları tanınır.

Hər hansı şirkət, qurum və ya şəxs arı koloniyalarına zərər vurarsa, arılar adından məhkəməyə verilə bilər. Məhkəmələr isə yalnız insanlara dəyən zərəri deyil, həm də növün və meşə ekosisteminin zədələnməsini nəzərə almalıdır.

Bu təşəbbüs pandemiyanın ən çətin dövrlərində yerli ailələrin müalicə məqsədilə istifadə etdiyi balın analizini aparan "Amazon Research Internacional” komandasının xahişi ilə başlanıb.

Nümunələrdə antibakterial, iltihabəleyhinə və antioksidant xüsusiyyətlərə malik yüzlərlə bioaktiv molekul aşkar edilib və bu, yerli icmaların nəsillər boyu dediklərini təsdiqləyib.

Daha sonra tədqiqatçılar yerli xalqların ağsaqqalları ilə birlikdə meşə ərazilərində arı koloniyalarının xəritəsini tərtib ediblər və köhnə ağaclar və biomüxtəliflik azaldıqca arı sayının da azaldığını göstəriblər.

Aşaninka və Kukama-Kukamiria xalqları üçün arılar mədəniyyətin, mahnıların və ənənələrin bir hissəsidir. Aşaninka lideri Apu Sesar Ramosun sözlərinə görə, sancmayan arılar əcdadlardan gələn bilikləri daşıyır və tropik meşə ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır.

Hüquq ekspertləri olan "Earth Law Center” elm və ənənəvi bilikləri hüquq dilinə çevirməyə kömək edib. Konstansa Prieto bu addımı "təbiətlə münasibətlərimizdə dönüş nöqtəsi” kimi qiymətləndirib və arıların artıq görünməyən resurs deyil, "hüquq subyekti” olduğunu vurğulayıb.

Amazoniyada arılar meşə qırılması, kənd təsərrüfatı üçün torpaq istifadəsi, pestisidlər, iqlim dəyişiklikləri və daha aqressiv olan afrikanlaşmış bal arıları ilə rəqabət səbəbindən ciddi təzyiq altındadır.

Yerli icmalar əvvəllər yarım saata tapdıqları pətəkləri indi saatlarla axtardıqlarını, çox vaxt isə ümumiyyətlə tapa bilmədiklərini bildirirlər.

Hüquqi status arıların qorunması üçün konkret tədbirləri də zəruri edir: meşələrin bərpası, pestisidlərin ciddi nəzarəti, yerli bitki örtüyünün bərpası, iqlim adaptasiya planları və elmi monitorinqin davam etdirilməsi.

Eyni zamanda icmalara arı koloniyalarını təhlükəyə atan layihələrə qarşı məhkəməyə müraciət etmək imkanı verilir.

Qeyd olunur ki, bu hüquqi addım təkbaşına Amazon meşəsini xilas etməyəcək. Lakin bu, təbiətin sadəcə resurs deyil, hüquqi proseslərin iştirakçısı kimi qəbul edilməsinə doğru mühüm dəyişiklik yaradır.

Aydın