Supervulkan demək olar sivilizasiyanı Yer üzündən silib: İnsanlar necə xilas olub?

 

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Indian Defence Review” yazıb.

Lakin yeni arxeoloji məlumatlar göstərir ki, erkən insanlar sağ qala bilib və hətta son dərəcə ağır şəraitə uyğunlaşmağı bacarıblar. 

Bildirilir ki, Toba püskürməsi zamanı stratosferə təxminən 2800 kub kilometr kül yayılıb. Alimlərin fikrincə, bu hadisə atmosferin uzunmüddətli qaralmasına və "vulkanik qış” kimi tanınan kəskin qlobal soyumaya səbəb olub. Məhz buna əsaslanaraq formalaşdırılan "Toba fəlakəti hipotezi”nə görə, püskürmədən sonra Yer üzündə insanların sayı 10 min nəfərdən də az qala bilərdi.

Nəşrin yazdığına görə, müəyyən müddət bu versiyanı genetik araşdırmalar da dəstəkləyirdi. Müasir insanların DNT-sində alimlər "genetik dar boğaz” adlanan əlamətlər aşkar etmişdilər. Bu isə genetik müxtəlifliyin kəskin azalmasını göstərir və qlobal fəlakətin nəticəsi ola bilərdi. Bununla belə, həmin hadisənin dəqiq səbəbi və vaxtı hələ də müzakirə mövzusudur.

Hipotezi yoxlamaq üçün tədqiqatçılar püskürmədən əvvəl və sonra insanların yaşaya biləcəyi arxeoloji məkanları araşdırmağa başlayıblar. Bunun üçün onlar iri vulkan partlayışlarından sonra çöküntü qatlarında qalan vulkan hissəciklərini — tefranı analiz ediblər. Xüsusi diqqət isə mikroskopik şüşə hissəciklərdən ibarət olan kriptotefraya yönəldilib. Bu hissəciklər özünəməxsus kimyəvi tərkibə malikdir və konkret püskürmə ilə dəqiq əlaqə yaratmağa imkan verir.

2018-ci ildə "Nature” jurnalında dərc olunan əsas araşdırmalardan biri Cənubi Afrikanın cənub sahillərində aşkar edilmiş arxeoloji məkanlarla bağlı olub. Alimlər burada Toba kriptotefrasının izlərini tapsalar da, insanların fəlakətdən sonra həmin əraziləri tərk etdiyini göstərən heç bir sübut aşkar etməyiblər. Əksinə, arxeoloqlar insanların püskürmədən əvvəl, püskürmə zamanı və sonrasında fasiləsiz yaşadığını müəyyən ediblər. Hətta bəzi məkanlarda texnoloji fəaliyyətin artdığı, o cümlədən ilkin mikrolit daş alətlərin inkişaf etdiyi müşahidə olunub.

2024-cü ildə "Nature” jurnalında dərc edilən başqa bir araşdırma isə indiki Efiopiya ərazisində yerləşən "Shinfa-Metema 1” arxeoloji məkanı ilə bağlı olub. Burada da alimlər Toba püskürməsinin izləri ilə yanaşı, çay resurslarından aktiv istifadənin sübutlarını aşkar ediblər. Fosil heyvan dişlərinin analizi göstərib ki, insanlar həmin ərazilərdə güclü quraqlıq şəraitində yaşayırdılar. Ehtimal olunur ki, onlar mövsümi çaylar boyunca hərəkət edir və tədricən quruyan su hövzələrində balıq ovlayırdılar.

Bundan əlavə, arxeoloqlar daş ucluqlar tapıblar ki, bunlar ox və yay istifadəsinin ən qədim sübutlarından biri hesab oluna bilər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, insanların son dərəcə çətin şəraitdə belə yüksək uyğunlaşma qabiliyyətinə və həyatda qalmaq üçün plan qurmaq bacarığına malik olduğunu göstərir.

Alimlər vurğulayıblar ki, yeni kəşflər "Toba fəlakəti hipotezi”ni tam təkzib etmir. Vulkanın yaxınlığındakı ərazilər, böyük ehtimalla, həqiqətən də dağıdıcı nəticələrlə üzləşib. Lakin Afrika və Asiyanın bəzi hissələrindən əldə olunan məlumatlar göstərir ki, bəşəriyyətin bu hadisəyə reaksiyası müxtəlif olub. Bəzi insan qrupları təbii resurslara çıxış, davranış çevikliyi və dəyişən mühitə sürətlə uyğunlaşmaq bacarığı sayəsində sağ qala biliblər.

Tədqiqatçılar həmçinin ehtimal edirlər ki, mövsümi çaylardan və su resurslarından istifadə bacarığı sonradan insanların Afrikadan kənara yayılmasına da kömək edib. Araşdırmada bu marşrutlar hətta "mavi magistrallar” adlandırılır və yeni ərazilərə yol açdığı qeyd olunur.