Son dövrlərdə aparılan araşdırmalar göstərir ki, koronavirus infeksiyasını keçirdikdən sonra ortaya çıxan zehni bulanıqlıq, baş ağrısı, eləcə də dad və qoxu duyğusunda dəyişikliklər gələcək illərdə Altsheymer xəstəliyi riskini artıra bilər. Bəs bu proses necə baş verir?

Qaynarinfo xəbər verir ki, ABŞ-da aparılan tədqiqatda 225-dən çox uzunmüddətli koronovirus xəstəsindən götürülən qan nümunələri analiz edilib. Alimlər beynin sağlam fəaliyyəti üçün mühüm rol oynayan tau adlı zülalın səviyyəsində nəzərəçarpacaq artım aşkar ediblər.

Tau zülalı ilə Altsheymer arasındakı əlaqə

Beyində normal şəraitdə fəaliyyət göstərən tau zülalları sinir hüceyrələri arasında əlaqəni dəstəkləyir. Lakin anormal tau yığıntıları sinir hüceyrələrinin daxilində dolaşıqlar əmələ gətirərək bu əlaqəni poza bilər. Nəticədə Altsheymer və digər demensiya növlərində müşahidə olunan yaddaş itkisi və idrak zəifləməsi baş verir.

Araşdırmanın aparıcı müəllifi, yoluxucu xəstəliklər üzrə mütəxəssis Benjamin Luft "Daily Mail” nəşrinə açıqlamasında bildirib: "COVİD-19-un uzunmüddətli təsirləri infeksiyadan illər sonra belə üzə çıxa bilər. Bu təsirlər Altsheymer xəstəliyində müşahidə edilən neyrokoqnitiv problemlərə bənzər şəkildə xroniki xəstəlikləri tətikləyə bilər".

Tədqiqatçılar vurğulayırlar ki, əldə olunan nəticələr xüsusilə effektiv peyvənd və müalicə üsullarının hazırlanması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Luft əlavə edib ki, praktik baxımdan bu nəticələr infeksiyanın uzunmüddətli xəstəliklərə çevrilməsinin qarşısının alınmasının vacibliyinə ciddi çağırışdır.

Tədqiqatın detalları

Nəticələr "eBioMedicine” jurnalında dərc olunub. Araşdırma COVİD-dən sonra davamlı simptomlar yaşayan şəxslərin neyrodegenerativ xəstəliklərə tutulma riskinin arta biləcəyini göstərir.

Tədqiqat "Dünya Ticarət Mərkəzi Sağlamlıq Proqramı” çərçivəsində, 11 sentyabr terror aktlarından sonra ilk müdaxilə edən xilasedicilər üzərində aparılıb. Ümumilikdə 227 nəfərin COVİD-19-a yoluxmazdan əvvəl və infeksiyadan orta hesabla 2,2 il sonra götürülən qan nümunələri təhlil edilib.

Uzunmüddətli koronavirusun ən geniş yayılmış əlamətləri bunlardır:

– zehni bulanıqlıq

– baş ağrısı və başgicəllənmə

– həddindən artıq yorğunluq

– tarazlıq pozuntuları

– qoxu və dad duyusunda dəyişikliklər

Araşdırmada Altsheymer ilə güclü əlaqəsi olan pTau-181 adlı tau alt tipinə xüsusi diqqət yetirilib. Nəticələr göstərib ki, uzunmüddətli COVİD simptomları yaşayan şəxslərdə qandakı tau səviyyəsi təxminən 60 faiz artıb. Simptomları 18 aydan çox davam edən iştirakçılarda bu göstərici daha qısa müddət simptom yaşayanlarla müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə yüksək olub.

Nəzarət qrupu ilə müqayisə

Araşdırma koronavirusa yoluxmayan və ya yoluxduqdan sonra uzunmüddətli simptomlar yaşamayan 227 nəfərlik nəzarət qrupu ilə də müqayisə edilib. Bu qrupda qandakı tau səviyyəsində ciddi artım qeydə alınmayıb. Bu fakt uzunmüddətli koronovirus keçirənlərdə müşahidə olunan nevroloji təsirlərin virusla əlaqəli spesifik bioloji dəyişikliklə bağlı ola biləcəyini göstərir.

Alimlər növbəti mərhələdə neyrogörüntüləmə üsullarından istifadə edərək plazmadakı tau artımı ilə beyindəki tau yığıntıları arasındakı əlaqəni araşdırmağı planlaşdırırlar. Qeyd olunur ki, tədqiqat iştirakçıları əsasən ictimai xidmət sahələrində çalışan şəxslər olub və virusla daha çox təmasda ola biliblər. Bu səbəbdən nəticələr ümumi əhalini tam əks etdirməyə bilər.

Araşdırma qrupu bildirir ki, bu, bir virusun zamanla anormal tau istehsalına töhfə verə biləcəyini göstərən ilk tədqiqatlardan biridir. Nəticələr neyrodegenerativ xəstəliklərin bioloji mexanizmlərinin anlaşılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Uzunmüddətli koronavirusun yayılması

Böyük Britaniyada "NHS England” məlumatlarına görə, hər 10 nəfərdən təxminən biri uzunmüddətli covid keçirdiyinə inanır. Milli Statistika İdarəsinin məlumatları isə İngiltərə və Şotlandiyada təxminən 2 milyon insanın uzunmüddətli covid əlamətləri yaşadığını göstərir. Onların 71 faizi simptomların ən azı bir il davam etdiyini, yarıdan çoxu isə iki il və ya daha uzun müddət sürdüyünü bildirir.

Uzunmüddətli COVİD infeksiyadan sonra simptomların 12 həftədən çox davam etməsi ilə xarakterizə olunur. Bu dövrdə yaranan nevroloji və idrak pozuntuları gündəlik həyata birbaşa təsir edir və uzunmüddətli ciddi sağlamlıq problemlərinin xəbərçisi ola bilər.

Altsheymer xəstəliyi və gələcək risklər

Altsheymer xəstəliyi Böyük Britaniyada təxminən 982 min nəfəri əhatə edir və ölkəmizdə də bu göstərici artmaqdadır. Xəstəliyin erkən mərhələsində yaddaş problemləri, düşünmə və mühakimə çətinliyi, nitq pozuntuları ortaya çıxa bilər. Zaman keçdikcə bu əlamətlər ağırlaşaraq həyat keyfiyyətini ciddi şəkildə azaldır.

Alimlər vurğulayırlar ki, COVİD-19-dan sonra yüksələn tau səviyyələri gələcək illərdə Altsheymer riskini artıra bilər. Bu isə uzunmüddətli COVİD-in sadəcə müvəqqəti sağlamlıq problemi olmadığını göstərir. Uzunmüddətli simptomları olan şəxslərin mütəmadi tibbi nəzarətdən keçməsi mümkün neyrodegenerativ xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.

Səyahət edənlər üçün xəbərdarlıq

COVİD-19-un uzunmüddətli təsirləri səyahət edənlər üçün də nəzərə alınmalıdır. Uzun məsafəli səfərlər, iqlim dəyişiklikləri və stress uzunmüddətli covid simptomlarını tətikləyə və ya ağırlaşdıra bilər. Mütəxəssislər səyahət planlayan şəxslərə infeksiya riskini azaltmaq üçün aktual peyvənd və müalicə protokollarına əməl etməyi tövsiyə edirlər.

Səfər zamanı yaranan yorğunluq, baş ağrısı və zehni bulanıqlıq uzunmüddətli koronavirusun əlamətləri ola bilər. Bu səbəbdən belə simptomların diqqətdən kənarda qalmaması və tibbi müayinələrin gecikdirilməməsi vacib sayılır.

Aydın