ABŞ ordusu İrana qarşı həyata keçirdiyi hava zərbələri zamanı yeni bir pilotsuz uçuş aparatından ilk dəfə istifadə edib. Pentaqonun ən yeni silahı olan LUCAS-ın İran istehsalı "Şahed-136” pilotsuz aparatından ilhamlanaraq hazırlanması diqqət çəkib. Ucuz və effektiv İran PUA-ları qarşısında ABŞ-ın bahalı müdafiə sistemlərinin çətinliklərlə üzləşməsi isə müasir müharibələrdə pilotsuz aparatların rolunun sürətlə artdığını göstərir.

Qaynarinfo "Hürriyet”ə istinadən xəbər verir ki, ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) İrana qarşı əməliyyatlar zamanı Aşağı Xərcli Ekipajsız Döyüş Hücum Sistemi (LUCAS) adlı PUA-nın ilk dəfə tətbiq edildiyini təsdiqləyib. Qurumun açıqlamasında bildirilib ki, yeni pilotsuz aparat artıq əməliyyatlarda istifadə olunur.

Hərbi analitiklər LUCAS aparatının İranın ucuz və birdəfəlik hücum üçün nəzərdə tutulan "Şahed-136” pilotsuz aparatına əsaslandığını bildirirlər. ABŞ prezidenti Donald Tramp 2025-ci ilin mayında İran dronlarını istehsal baxımından ucuz, "çox yaxşı, sürətli və öldürücü” kimi xarakterizə etmişdi. Pentaqon ötən ilin dekabrında LUCAS-ı təqdim edərkən də müşahidəçilər onun "Şahed-136” ilə oxşarlığına diqqət çəkmişdilər.

Dünyanın ən güclü hərbi qüvvələrindən biri hesab edilən ABŞ-ın İran texnologiyasına əsaslanan sistem hazırlaması bir neçə il əvvəl təsəvvür edilməz sayılırdı. Ukrayna müharibəsində istifadə olunmaq üçün Rusiyaya verilmiş "Şahed-136” dronlarının bir hissəsi ABŞ tərəfindən ələ keçirilərək araşdırılıb. Arizona ştatında yerləşən kiçik bir şirkət tərəfindən hazırlanmış LUCAS hazırda İran hədəflərinə qarşı istifadə olunur.

Tehran administrasiyası Vaşinqtonun "Epic Fury” əməliyyatına cavab olaraq Yaxın Şərqə "Şahed-136” PUA-larından ibarət hücum dalğası göndərib. Bu dronlar Bəhreyn, Küveyt və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində bəzi binaları hədəfə alıb. Səudiyyə Ərəbistanında yerləşən ABŞ səfirliyinin də zərbə alan obyektlər arasında olduğu bildirilib. İranın mövcud PUA ehtiyatlarının dəqiq həcmi açıqlanmasa da, bu aparatların geniş şəkildə istifadə edilməsi cavab zərbələrinin əsas elementlərindən biri sayılır.

Hərbi tarixdə nadir hal

ABŞ-ın "Foreign Affairs” jurnalında dərc olunan təhlilə görə, Vaşinqtonun "Şahed-136” texnologiyasına marağı hərbi tarixdə nadir nümunələrdən biri hesab olunur. ABŞ alimləri əvvəllər də rəqib dövlətlərin texnologiyalarını ələ keçirməyə çalışsa da, məqsəd adətən həmin sistemləri kopyalamaq deyil, onlara qarşı müdafiə mexanizmləri hazırlamaq olub.

Son 80 ildə ABŞ ordusunun xarici hərbi texnologiyanın öz versiyasını hazırlayıb istifadəyə verməsi çox nadir hallarda baş verib. Məsələn, 1970-ci illərin əvvəllərində ABŞ ordusu sovetlərin üzən körpü sisteminin foto və sxemləri əsasında oxşar texnologiya hazırlamışdı. Lakin son yarım əsrdə buna bənzər başqa nümunə demək olar ki, qeydə alınmayıb.

Ucuz və effektiv silahların yüksəlişi

Analitiklər hesab edir ki, ABŞ-ın uzun mənzilli birdəfəlik hücum silahları sahəsində imkanlarının məhdudluğu müasir müharibələrin yeni reallığını ortaya qoyur. Pentaqonun "Switchblade 600” (kamikadze dron) pilotsuz sistemi 2022-ci ildə Ukraynaya göndərildikdə onun uçuş məsafəsinin 60 mildən az, bir vahidinin qiymətinin isə təxminən 120 min dollar olduğu açıqlanmışdı.

Bununla müqayisədə İranın 2022-ci ildə təqdim etdiyi "Şahed-136” PUA-sı tam fərqli göstəricilər ortaya qoydu. Bu aparatın uçuş məsafəsi təxminən 940–1240 mil, döyüş yükü 110–330 funt, təxmini qiyməti isə 35 min dollar hesab edilir. Rusiya Ukrayna müharibəsində bu dronlardan geniş şəkildə istifadə etməyə başlayıb.

Məlumata görə, 2024-cü ilin martına qədər Rusiya qüvvələri həftədə təxminən 130 pilotsuz aparat buraxdığı halda, altı ay sonra bu rəqəm həftədə 1100-dən çox "Şahed” tipli PUA-ya çatıb. Moskvanın gələcəkdə gündə 1000 ədəd "Geran-2” tipli dron istehsal etməyi planlaşdırdığı bildirilir.

Bahalı silahlar problemi

Ekspertlər qeyd edirlər ki, bahalı silahların ucuz təhdidlərə qarşı istifadə edilməsi uzunmüddətli perspektivdə iqtisadi baxımdan səmərəli deyil. İran dronlarını və raketlərini zərərsizləşdirmək üçün ABŞ-ın təxminən 400 ədəd "Tomahawk” raketi istifadə etdiyi bildirilir. Bunun ABŞ arsenalının təxminən 10 faizinə və təqribən 800 milyon dollar xərcə bərabər olduğu hesablanır.

Analitiklər bildirirlər ki, təxminən 35 min dollara başa gələn bir pilotsuz aparatı vurmaq üçün milyonlarla dollar dəyərində raket istifadə etmək strateji baxımdan davamlı model hesab edilmir.

ABŞ üçün strateji dilemma

Mütəxəssislərin fikrincə, ucuz və kütləvi istehsal olunan pilotsuz sistemlər müasir müharibələrin xarakterini dəyişir. Kiçik dövlətlər və hətta qeyri-dövlət aktorları belə artıq nisbətən ucuz texnologiyalar vasitəsilə ciddi hərbi təsir gücü əldə edə bilirlər.

Analizlərə görə, LUCAS proqramı Pentaqonun bu reallığa uyğunlaşmaq cəhdinin göstəricisi sayılır. Layihə konsepsiya mərhələsindən əməliyyat hazırlığına cəmi 18 ayda çatdırılıb ki, bu da ABŞ-da orta hesabla altı il çəkən hərbi satınalma dövrü ilə müqayisədə xeyli qısa müddət hesab olunur.

Ekspertlər bildirirlər ki, müasir dövrdə təkcə yüksək texnologiyalı və bahalı silahlar deyil, həm də ucuz və kütləvi istehsal edilə bilən sistemlər hərbi strategiyanın əsas elementinə çevrilir. LUCAS proqramı da məhz bu yeni yanaşmanın nümunəsi kimi qiymətləndirilir.

Günay