ABŞ, İsrail-İran arasında başlayan müharibədən sonra Hörmüz boğazı ətrafında yaranan böhran neft və logistika xərclərini artıraraq avtomobil sənayesində istehsal, təchizat və qiymət balanslarını pozub. Mövcud vəziyyət qlobal bazarda ciddi təzyiq formalaşdırır.

ABŞ ilə İran arasında gərginliyin artması artıq təkcə geosiyasi problem deyil, eyni zamanda çoxşaxəli iqtisadi şok kimi qiymətləndirilir. Enerji qiymətlərindən tutmuş təchizat zəncirlərinə, logistika xərclərindən istehlakçı davranışlarına qədər geniş təsir sahəsi həm istehsalçıları, həm istehlakçıları, həm də satışdan sonrakı xidmət sektorunu birbaşa təsirləndirir.

Qaynarinfo xarici mənbələrə istinadən xəbər verir ki, mütəxəssislərin fikrincə, bu cür şokların təsiri tez hiss olunsa da, sistemin yenidən balanslaşması aylar, hətta illər çəkə bilər.

Neft bahalaşdı, təsir zəncirvari yayıldı

Gərginliyin ilk və ən sürətli təsiri enerji bazarlarında müşahidə olunub. Brent markalı xam neftin qiyməti bir barel üçün 119 dollara qədər yüksələrək müharibə başlanandan bəri ən yüksək səviyyələrə yaxınlaşıb. İranın Hörmüz boğazını faktiki bağlaması qlobal neft təchizatında ciddi azalma yaradıb və qiymətləri sürətlə artırıb.

Bu artım birbaşa yanacaq qiymətlərinə təsir edib. Avropa, Türkiyə, ABŞ və Asiya daxil olmaqla bir çox ölkədə yanacaq qiymətləri son illərin maksimum səviyyəsinə çatıb.

Neftin bahalaşması yalnız yanacaqla məhdudlaşmır. Neft törəmələrindən asılı olan mühərrik yağları, təkərlər, plastiklər, sintetik kauçuk və örtük materialları kimi əsas avtomobil komponentlərinin də qiyməti yüksəlir. Nəticədə istehsaldan satışa qədər bütün zəncirdə xərclər artır, mənfəət marjaları daralır.

Hörmüz boğazı və logistika böhranı

Faktiki olaraq bağlanan Hörmüz boğazı qlobal dəniz ticarətinin təxminən 11 faizini daşıyır və avtomobil sənayesi üçün enerji, ehtiyat hissələri və yarımfabrikatların daşınmasında həyati rol oynayır. Mövcud kəsinti qlobal neft təchizatının təxminən 20 faizinə təsir edir. Normal şəraitdə bu marşrutdan gündə 20 milyon barel neft keçirdi.

Alternativ marşrutlara yönələn gəmilər Afrikanın ətrafından dolanmağa məcbur olur. Bu isə daşınma müddətini təxminən 14 gün uzadır və hər reys üçün 1 milyon dollara qədər əlavə yanacaq xərci yaradır.

Təchizat zəncirində ciddi problemlər

Hazırda avtomobil sənayesinin təchizat zənciri onsuz da mürəkkəb və bir-biri ilə sıx bağlı struktura malikdir. Mövcud böhran isə xüsusilə "tam zamanında istehsal” modelinin zəif tərəflərini üzə çıxarıb.

Ehtiyat hissələri və xammal daşınmasında gecikmələr:

• çatdırılma müddətlərinin uzanmasına

• anbar ehtiyatlarında qeyri-müəyyənliyə

• istehsal planlarında pozuntulara səbəb olur

ABŞ-da fəaliyyət göstərən "Auto Care Association” bildirir ki, xüsusilə təkər, kabel sistemləri, plastik hissələr və yağlar kimi əsas komponentlərdə yaranan fasilələr istehsal xətlərinin dayanmasına qədər gətirib çıxara bilər.

Bazarın böyümə tempi zəifləyir

Analizlər göstərir ki, böhran avtomobil bazarının inkişaf proqnozlarını da aşağı salıb. Əvvəllər 3,8 faiz olaraq gözlənilən qlobal yüngül avtomobil bazarının böyüməsi indi 0–2 faiz aralığına düşüb.

Eyni zamanda istehlakçı davranışları dəyişir. Böyük mühərrikli və yüksək yanacaq sərf edən avtomobillərdən daha kiçik, qənaətli modellərə, həmçinin hibrid və elektrikli nəqliyyat vasitələrinə maraq artır. Xüsusilə Asiya-Sakit okean regionunda elektrikli nəqliyyat artıq ekoloji seçimdən daha çox iqtisadi qorunma vasitəsi kimi qəbul edilir.

Alüminium təchizatı risk altındadır

Müharibənin təsiri yalnız enerji və logistika ilə məhdudlaşmır. Qlobal sənaye üçün vacib xammal olan alüminiumun təchizatı da ciddi risk altındadır. Çindən sonra ən böyük istehsalçılardan biri olan "Alüminium Bahrain” (Alba) regionda yerləşir.

Orta hesabla bir avtomobildə təxminən 200 kiloqram alüminium istifadə olunur. Hazırda qlobal bazarda onsuz da mövcud olan təchizat çatışmazlığı Yaxın Şərqdəki hadisələrlə daha da dərinləşib.

Məlumatlara görə, region dünya alüminium tələbatının 18 faizini qarşılayır, lakin istehsalın yalnız 9 faizini təmin edir, 4–5 milyon metrik ton ixrac riski mövcuddur

Nyu-Yorkda alüminium üzrə fyuçers müqavilələri 1,1 faiz artaraq 3181,75 dollar/ton səviyyəsinə yüksəlib. Müharibənin əvvəlindən bu yana ümumi artım 4,5 faizə çatıb. "Alba” şirkətinin "fors-major” elan edərək müqavilələri dayandırması isə vəziyyətin ciddiliyini göstərir.

Aviasiya sektoru da zərbə alır

Artan enerji qiymətləri yalnız quru nəqliyyatına deyil, aviasiya sektoruna da təsir edir. Yanacağın bahalaşması aviaşirkətləri çətin vəziyyətə salıb, Yaxın Şərqdən daşımalar isə kəskin azalıb.

Əvvəllər eyni vaxtda orta hesabla səkkiz təyyarə yanacağı daşıyan gəmi yolda olduğu halda, hazırda bu rəqəm sıfıra enib. Bu da Avropaya təchizatın daha da azalacağı ehtimalını artırır.

Nəticədə bəzi aviaşirkətlər artıq qiymət artımına gedib:

• "Air France-KLM” uzun məsafəli uçuşlarda qiymətləri artırmağı planlaşdırır

• "SAS” biletləri bahalaşdırıb və aprel ayında 1000 uçuşu ləğv edəcəyini açıqlayıb

• "EasyJet” isə yay sonuna doğru qiymət artımının mümkün olduğunu bildirib

Beləliklə, İran müharibəsi və Hörmüz boğazındakı böhran yalnız enerji bazarlarını deyil, qlobal avtomobil və nəqliyyat sektorlarını da ciddi şəkildə sarsıdır.

Günay