Çoxlu çaylar yüksək dağlıq ərazilərdən başlayır, sonra cazibə qüvvəsinə tabe olaraq dənizə doğru axır və yolunda olan maneələri əhatə edir. Maraqlıdır ki, Qrin-River çayı əksər çaylardan fərqlənir. Çay ABŞ-ın Utah ştatındakı Uinta dağlarının ətrafını dolaşmaq əvəzinə, qayalı sıranın ortasından yol açaraq Kolorado çayına tökülür.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "IFLScience" yazıb.

Qlazqo Universitetinin geoloqları "Journal of Geophysical Research: Earth Surface" jurnalında dərc olunan yeni tədqiqatda bu "yuxarı axan” çayın sirrini açmağa çalışıblar. Onların sözlərinə görə, cavab yer qabığının milyonlarla il ərzində yumşaq mum kimi hərəkət etməsi ilə bağlıdır – bəzən enir, bəzən qalxır.

Hazırkı vəziyyətində Qrin-River çayının yatağı heç bir məntiqə uyğun görünmür. Çay təxminən 1170 kilometr boyunca Vayominq, Utah və Kolorado ştatları boyunca axır, lakin Utahın şimal-şərqindəki Uinta dağlarını dolaşmaq əvəzinə, 4 km yüksəkliyində olan zirvələrdən 700 metr dərinlikdə kanyon açıb.

Ehtimal olunur ki, çay bu yolu 8–1,5 milyon il əvvəl keçib, dağ silsiləsinin yaranmasından çox əvvəl – təxminən 50 milyon il əvvəl.

Alimlər "litosferik damcı çökməsi” fenomenini öyrəniblər – bu, dağların milyonlarla il ərzində qalxıb-enməsinə səbəb olur. Seysmik çəkilişlər və qabaqcıl modelləşdirmədən istifadə edərək göstəriblər ki, region bu müddət ərzində böyük geoloji dəyişikliklər yaşayıb.

Komanda dağların ətrafında yer qabığının qalxması ilə bağlı "nöqtəvi” nümunə aşkar edib və dağların altında yer qabığının gözləniləndən bir neçə kilometr nazik olduğunu müəyyən edib. "İtkin” qayalar çayın qeyri-adi yatağını izah etmək üçün lazım olan 400 metr hündürlük fərqinə uyğundur.

Məqalədə deyilir: "Başqa sözlə, Uinta dağlarının altında torpaq müvəqqəti olaraq enib, çünki yer qabığı mantiyaya "sızıb”, Qrin-River çayına sıradan keçmək üçün imkan yaradıb. Torpaq yavaş-yavaş qalxdıqca, çay öz yatağını saxlayaraq yüksələn dağlardan birbaşa keçə bilib".

Bu qeyri-adi mənşəyin nəticələri qitədə böyük iz buraxıb. Qrin-River Kolorado çayına töküldükdə regionun coğrafiyasını və biologiyasını əsaslı şəkildə dəyişib.

"Qrin və Kolorado çaylarının milyonlarla il əvvəl birləşməsi Şimali Amerikanın qitə su sərhədini dəyişdi. Bu, Sakit okeana tökülən çayları Atlantik okeana tökülən çaylardan ayıran xətt yaratdı və vəhşi heyvanların yaşayış mühitində yeni sərhədlər meydana gətirərək onların təkamülünə təsir etdi", deyə tədqiqatın baş müəllifi, Qlazqo Universitetinin Coğrafiya və Yer Elmləri Məktəbinin doktoru Adam Smit izah edib.

O qeyd edib ki, bu, qitə üçün son dərəcə vacib sahədir:

"Təxminən 150 il ərzində geoloqlar çayların birləşməsinin necə baş verdiyi barədə mübahisə aparıblar. Biz hesab edirik ki, kifayət qədər dəlil topladıq ki, göstərək: litosferik damcı – geologiyada hələ nisbətən yeni anlayış – yerin kifayət qədər enməsinə səbəb olub ki, çaylar birləşə bilsin".

Aydın