İnsanlara məkanda orientasiya etməyə kömək edən beyin oxşar şəkildə düşüncə və biliklərin təşkilində də "naviqasiya sistemi” kimi fəaliyyət göstərir. Leypsiqdə yerləşən Maks Plank Beyin və Koqnitiv Elmlər İnstitutunun professoru Kristian Döller virtual mühitdə aparılan tapşırıqlar zamanı iştirakçıların beynini skan edərək təcrübələr aparıb. Bu tapşırıqlar kompüter oyununa bənzəyib – məsələn, iştirakçılar virtual şəhərdə taksi idarə edərək sərnişinləri bir nöqtədən digərinə daşıyıblar.

Qaynarinfo xəbər verir ki, bu barədə "Euronews” yazır.

Tədqiqatçılar iştirakçılar virtual şəhərdə hərəkət edərkən beynin aktivliyini ölçərək məlumatın necə kodlaşdırıldığını və qərarların necə qəbul edildiyini anlamağa çalışıblar. Araşdırmalar göstərib ki, məkan orientasiyası üçün istifadə olunan eyni beyin mexanizmləri yaddaş və biliklərin təşkilində də iştirak edir. Döllerin sözlərinə görə, insanlar gündəlik həyatda belə məlumatı strukturlaşdırmaq üçün tez-tez məkan strategiyalarından istifadə edirlər. Məsələn, sənədlər və qeydlər ideyalar və konsepsiyalar arasındakı əlaqələri göstərmək üçün "virtual məkan”da yerləşdirilir.

Nəşr qeyd edir ki, bu yanaşma sosioloq Niklas Lumanın sistemini xatırladır. O, minlərlə qeydini indeksləşdirərək strukturlaşdırılmış qeyd sistemi yaradıb və bunun insan beyninin işləmə prinsipinə uyğun olduğunu hesab edib. Döllerin sözlərinə görə, insanlar məlumatı yadda saxlamaq və ya nizamlamaq üçün məkandan istifadə etdikdə beynin naviqasiya sistemi aktivləşir.

Döllerin ən mühüm kəşflərindən biri 2010-cu ildə edilib. O və həmkarları "şəbəkə hüceyrələri” (grid cells) adlanan siqnalları aşkar ediblər. Bu neyron hüceyrələri məkan orientasiyasında iştirak edir. Əvvəllər onlar yalnız gəmiricilərdə müşahidə olunmuşdu, lakin "Nature” jurnalında dərc edilən araşdırma insanların da ətraf mühitdə mövqe və istiqaməti müəyyən etmək üçün oxşar mexanizmdən istifadə etdiyini göstərib.

Eksperimentlər göstərib ki, bu hüceyrələrin aktivliyini iştirakçılar virtual mühitdə olduqda funksional maqnit-rezonans tomoqrafiyası vasitəsilə aşkar etmək mümkündür.

Professor Döller və komandası hazırda beynin naviqasiya sisteminin koqnitiv proseslərdə daha geniş rol oynayıb-oynamadığını araşdırır. Qərarvermə, hərəkətlərin idarə olunması və yeni biliklərin mənimsənilməsi kimi amillər təhlil edilir. Əhəmiyyətli istiqamətlərdən biri də beynin sosial qarşılıqlı əlaqələri necə emal etdiyini öyrənməkdir. Bu eksperimentlərdə iki iştirakçı eyni vaxtda koqnitiv tapşırığı yerinə yetirir və hər biri ayrı-ayrı beyin skanerində müşahidə olunur. Bu sistemlərin sinxronlaşdırılması və eyni vaxtda beyin aktivliyinin təhlili ciddi texniki çətinlik yaradır. Bununla belə, bu yanaşma insanların necə öyrəndiyini və əməkdaşlıq etdiyini daha yaxşı anlamağa imkan verə bilər.

Beynin işləmə mexanizmlərinin anlaşılmasına verdiyi töhfəyə görə Kristian Döller Qotfrid Vilhelm Leybnits mükafatına layiq görülüb. Bu, Almaniyanın ən nüfuzlu elmi mükafatlarından biridir. Dəyəri 2,5 milyon avro olan mükafat tədqiqatçıya mövcud layihələri genişləndirməyə və daha mürəkkəb araşdırmalar aparmağa imkan verəcək.

Aydın