Bankların müştərilərə kredit verərkən əsas diqqət yetirdiyi məsələlərdən biri onların ödəmə qabiliyyətinin düzgün qiymətləndirilməsidir. Bu, həm bankın gəlirlərinə birbaşa təsir edən amildir, həm də vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi kimi risklərin idarə olunmasını təmin edir. Məsələn, problemli müştərilərlə işləmək və gecikmiş ödənişlər bankın maliyyə göstəricilərinə təsir edə bilər.

2026-cı il yanvarın 1-nə olan məlumatlara görə, ölkədə bank və digər kredit təşkilatlarının kredit portfeli əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 9,1 faiz artaraq 31 946,7 milyon manat təşkil edib. Ümumilikdə kredit portfelinin 81,9 faizi uzunmüddətli kreditlərdən ibarətdir və kreditlərin 94,1 faizi banklar, qalan 5,9 faizi isə bank olmayan kredit təşkilatları və kredit ittifaqları tərəfindən verilib. Ödəmə vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi isə il ərzində 16,8 faiz artaraq 524,5 milyon manata çatıb ki, bu da ümumi kredit portfelinin 1,6 faizini təşkil edir.

Bu statistik göstəricilərə nəzərə saldıqda isə sual yaranır, bank bir müştərinin ödəmə qabiliyyətini necə müəyyən edir və kredit tarixçəsi, gəlir və digər göstəricilər faiz dərəcəsinə necə təsir göstərir?

Qaynarinfo mövzunu bank məsələləri üzrə ekspert İsmayıl Məmmədov ilə müzakirə edib.

İlk olaraq kreditləşmədə ötən illə müqayisədə baş verən artım haqqında danışan İsmayıl Məmmədov bildirib ki, kreditləşmədə müşahidə olunan bu artım kredit portfelinin genişləndiyini göstərsə də, bank sektoru üçün əsas məsələ kreditlərin həcmi deyil, onların keyfiyyətidir:

"Məhz buna görə banklar hər kredit müraciətində ilk növbədə müştərinin ödəmə qabiliyyətini qiymətləndirir və risk əsaslı qərar qəbul edirlər”.

Kredit həm də riski idarə etmə qərarıdır

İsmayıl Məmmdəov deyir ki, bank kredit verərkən bir neçə mərhələyə xüsusi diqqət edir. Çünki kredit sadəcə maliyyə xidməti deyil — bu, risk idarəetmə qərarıdır:

"Kredit verilərkən bank əsasən bu sualın cavabını axtarır: müştəri borcu vaxtında və tam şəkildə qaytara biləcəkmi?

İlk mərhələdə müştəri haqqında məlumat toplanır. Şəxsiyyət məlumatları, iş yeri, aylıq gəlir, ailə vəziyyəti və mövcud maliyyə öhdəlikləri analiz edilir. Banklar yalnız bəyan edilən gəlirə deyil, sənədləşdirilmiş və davamlı gəlir mənbələrinə üstünlük verir.

İkinci mərhələdə kredit tarixçəsi araşdırılır. Banklar Mərkəzi Kredit Reyestri vasitəsilə müştərinin əvvəlki kredit davranışını öyrənirlər. Vaxtında ödənişlər müsbət reputasiya yaradır, gecikmələr isə risk səviyyəsini artırır.

Üçüncü mərhələ maliyyə göstəricilərinin hesablanmasıdır. Burada ən vacib indikatorlardan biri borc yükü nisbəti (Debt-to-Income ratio – DTI) hesab olunur. Bu göstərici müştərinin aylıq kredit ödənişlərinin ümumi gəlirinə nisbətini göstərir. Beynəlxalq bank təcrübəsində bu nisbətin adətən 40–50 faizdən aşağı olması təhlükəsiz hesab edilir.

Son mərhələdə isə bank skorinq sistemi müştəriyə risk balı verir. Riyazi-statistik modellər ödəməmə ehtimalını hesablayaraq kreditin təsdiqi və şərtlərini müəyyənləşdirir".

6C Kredit Analizi Modeli

"Praktikada kredit mütəxəssisi nəyə baxır” sualına cavab olaraq müətəxəssis bildirib ki, banklarda kredit qərarının verilməsi əsasən beynəlxalq bank praktikasında qəbul olunmuş "6C” prinsipi əsasında aparılır:

"Bu model borcalanın risk profilini kompleks şəkildə qiymətləndirməyə imkan verir:

1. Character (Etibarlılıq və kredit davranışı)

Müştərinin maliyyə intizamını göstərən ən vacib göstəricidir. Kredit tarixçəsi, əvvəlki ödənişlər üzrə gecikmələr, mövcud borcların idarə olunması və ümumi maliyyə reputasiyası analiz edilir. Bank üçün əsas sual budur: müştəri ödəmək istəyəcəkmi?

2. Capacity (Ödəmə qabiliyyəti)

Müştərinin krediti real olaraq ödəyə bilmə imkanını ölçür. Aylıq gəlir, iş sabitliyi, fəaliyyət sahəsi və borc yükü nisbəti (DTI) hesablanır. Bu mərhələdə bank soruşur: müştəri ödəyə biləcəkmi?

3. Capital (Şəxsi kapital və maliyyə iştirakı)

Borcalanın kredit layihəsində şəxsi vəsaitinin olub-olmaması qiymətləndirilir. İlkin ödəniş, yığımlar və aktivlər riskin paylaşdırılması baxımından vacibdir. Müştərinin öz kapitalı nə qədər yüksəkdirsə, bankın riski bir o qədər azalır.

4. Collateral (Girov və təminat)

Təklif olunan təminatın bazar dəyəri, likvidliyi və hüquqi təmizliyi yoxlanılır. Girov kreditin əsas qaytarılma mənbəyi deyil, ikinci müdafiə mexanizmi hesab olunur.

5. Conditions (İqtisadi və kredit şərtləri)

Kreditin məqsədi, iqtisadi sektorun vəziyyəti, bazar riskləri və makroiqtisadi mühit nəzərə alınır. Məsələn, stabil sektorda fəaliyyət göstərən biznes daha aşağı risk hesab edilir.

6. Control (Tənzimləmə və uyğunluq)

Bankın daxili siyasətləri, Mərkəzi Bank tələbləri, hüquqi məhdudiyyətlər və risk limitlərinə uyğunluq qiymətləndirilir. Kredit yalnız müştəriyə görə deyil, həm də bankın risk strategiyasına uyğun olmalıdır. Beləliklə"6C” modeli kredit qərarını subyektiv qiymətləndirmədən çıxarıb sistemli risk analizinə çevirir”.

Kreditlər üçün faiz dərəcələri təsadüfi seçilmir

Bankların kreditlər üçün faiz dərəcəsinin müəyyən etmə qaydaları haqqında danışan ekspert vurğulayıb ki,, faiz dərəcəsi təsadüfi seçilmir. Banklar risk əsaslı qiymətləndirmə (risk-based pricing) mexanizmi tətbiq edir:

"Yəni kreditin faizi birbaşa müştərinin risk səviyyəsindən asılıdır.

Kredit tarixçəsi - mükəmməl ödəniş intizamı olan müştərilər aşağı risk qrupuna daxil edilir və onlara daha sərfəli faiz təklif olunur. Tez-tez gecikməsi olan şəxslər isə yüksək faizlə üzləşə bilər.

Gəlirin səviyyəsi və sabitliyi-daimi əmək haqqı, uzunmüddətli iş stajı və rəsmi gəlir bank üçün əsas üstünlükdür. Sabit gəlir borcun geri qaytarılma ehtimalını artırdığı üçün faiz dərəcəsini aşağı salır.

Mövcud borclar - əgər müştərinin artıq kredit öhdəlikləri çoxdursa, borc yükü yüksəlir və risk artır. Bu halda ya kredit məbləği azaldılır, ya da faiz artırılır.

Girov və təminat - ipoteka və ya likvid girov bankın riskini azaltdığına görə belə kreditlərdə faizlər adətən istehlak kreditlərindən aşağı olur”.

İsmayıl Məmmədov deyir ki, faiz siyasətinə təsir edən əlavə amillər də mövcuddur:

"Bunlara bankın cəlb etdiyi vəsaitlərin maya dəyəri, Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi, əməliyyat xərcləri, bazardakı rəqabət, kapital adekvatlığı və risk tənzimləmələri.aiddir.

Bu səbəbdən eyni məbləğdə kredit müxtəlif müştərilər üçün fərqli faizlə təklif edilə bilər”.

Ekspert son olaraq qeyd edib ki, bankın müştərinin ödəmə qabiliyyətini qiymətləndirməsi çoxpilləli və analitik prosesdir:

"2026-cı ildə kredit portfelinin 9,1 faiz artması göstərir ki, bank sektoru genişlənmə mərhələsindədir. Lakin davamlı inkişaf yalnız məsuliyyətli kreditləşmə və düzgün risk idarəetməsi ilə mümkündür.

Məhz buna görə müasir bankçılıqda əsas prinsip dəyişməz qalır: daha sağlam kredit portfeli — daha sabit maliyyə sistemi deməkdir”.

Günay İlqarqızı